CÂY GIỐNG CHANH DÂY LEO TÍM ĐÀI LOAN. (3 tháng thu hoạch )

Chanh leo là loại cây lạ từ hoa cho đến trái. Đặc biệt hương vị của chanh leo một khi đã thưởng thức thì sẽ không thể nào quên được. Thay vì mua ngoài chợ tại sao bạn không tự tạo một giàn chanh leo ngay tại nhà để vừa ngắm vừa ăn cho thỏa thích.

Chanh dây (hay còn gọi là chanh leo) là loại quả có nguồn gốc từ vùng nhiệt đới nước Châu Mỹ du nhập vào Việt Nam khoảng 5 năm trở lại đây. Với hương vị chua chua ngọt ngọt khá đặc trưng cùng mùi hương thơm mát. Bạn hoàn toàn có thể ăn trực tiếp hoặc dùng để pha chế thành những loại thức uống giải nhiệt mùa hè.

Đặc điểm hình thái của cây chanh leo

Chanh leo là dạng cây thân leo phát triển khá mạnh và không mất quá nhiều công chăm sóc. Thân cây chanh leo màu sẫm tròn có lá mọc xen kẽ. Viền lá có những răng cưa nhỏ và đầu ngọn có những tua cuốn giúp cây bám vào giá thể để phát triển

Qủa chanh leo có hình cầu dài khi non màu xanh nhưng khi chín sẽ chuyển sang màu tím sẫm và hơi nhăn. Khi bổ ra bên trong sẽ không chứa những tép thông thường mà có những lớp cơm nhày bao quanh màu vàng và mùi hương khá đặc trưng.

Gia trị dinh dưỡng của cây chanh leo :

Theo như nghiên cứu thì cây chanh leo là loại quả giàu dinh dưỡng bởi hàm lượng các loại Vitamin như A, C cùng với hàng loạt khoáng chất khác có lợi cho cơ thể. Hàm lượng chất xơ trong chanh khá cao cùng với chất chống oxy hóa khiến chanh leo trở thành nhóm siêu thực phẩm cho con người nhất là trẻ em và người lớn tuổi.

Đặc điểm sinh trưởng

Cây chanh leo là loại cây nhiệt đới nên cần nhiều ánh sáng. Nơi trồng cần nên khuất gió và có nhiệt độ khoảng từ 16-30 độ. Bạn có thể trồng chanh leo ở mọi địa hình và loại đất khác nhau nhưng thích hợp nhất là loại đất thoáng và xốp như đất feralit, đất đỏ bazan.

Cách trồng cây chanh leo lấy quả:

Bạn có thể trồng chanh leo bằng hạt hoặc dâm cành đều được. Tuy nhiên trồng bằng phương pháp dâm cành sẽ cho cây nhanh thu hoạch quả hơn là gieo hạt.

Các bước trồng bằng hạt: Hạt chanh leo bạn có thể mua ở các cửa hàng cây giống đều có bán sẵn và cho chất lượng tốt nhất.

Trước khi gieo hạt thì bạn nên ngâm hạt giống vào nước ấm trong khoảng thời gian 1 ngày để hạt nở trương dễ nảy mầm hơn.

- Chuẩn bị giá thể gieo hạt bằng lớp đất mỏng. Gieo từng chậu một và ủ đất mỏng lên trên rồi tưới nước giữ ẩm cho giá thể. Đem đặt giá thể ở nơi có ánh sáng để kích thích hạt nảy mầm.- Từ khi gieo đến khi nảy mầm chỉ mất 1 tuần. Sau 4 tuần cây con có thể đạt chiều cao 15cm sẵn sàng cho việc trồng ra nơi ở mới.

Nếu trồng từ cây giống:

- Nếu không có thời gian bạn có thể mua cây giống về rồi tiến hành trồng ra vườn hoặc trong chậu. Nên chọn những cây cao khỏe có chiều cao từ 15 cm trở lên.

Làm giàn cho cây chanh leo:

Do là loại cây thân leo nên khi cây đạt chiều cao từ 60 cm trở nên bắt buộc bạn phải làm giá thể cho cây bám và sinh trưởng tiếp. Bạn có thể tận dụng giàn mướp đã làm hoặc có thể cho chanh leo bám sát ven theo bờ rào, tường nhà bạn cũng được.

Chế độ chăm sóc cho chanh leo mau đậu quả:

- Tưới nước: Do là loại cây nhiệt đới nên cây cần độ ẩm khá cao. Lượng nước đầy đủ sẽ khiến cành cây càng phát triển mạnh mẽ và vươn tán càng xa và rộng.Định kì 2 ngày bạn tưới nước cho chanh leo một lần vào buổi sáng khi trời mát và chiều tối. Mùa khô nhiệt độ cao hơn và nhanh bốc hơi nước thì có thể tăng số lần tưới nước lên để đảm bảo cây không bị khô héo do thiếu nước.

-Cắt tỉa, tạo tán cho chanh leo : Một khi cây đã bám giàn thì sẽ phát triển rất nhanh. Hết ngọn này đến ngọn khác sẽ đâm chồi và lan ra tứ phía. Lúc này bạn cần tỉa cành và tạo hình cho cây vừa thẩm mỹ vừa giúp loại bỏ bớt những lá héo úa sâu bệnh giúp cây nhanh ra nụ đậu nhiều trái hơn.

- Sâu bệnh hại của chanh leo : Giống như những loại cây dây leo thì chanh leo cũng mắc một số loại bệnh phổ biến như sâu ăn lá, đốm nâu vv. Bệnh phấn trắng hay thối quả cũng là những loại bệnh người trồng cần quan tâm lưu ý khi muốn cây chanh leo khỏe mạnh.

-Thụ phấn cho cây : Điểm đặc biệt ở chanh leo đó chính là trên một cây có cả hoa đực và cái. Thông thường cây sẽ tự thụ phấn nhờ ong bướm. Trong một số trường hợp đặc biệt mới cần đến bạn thụ phấn bằng tay cho hoa.

Từ khi trồng cho đến khoảng 7 tháng cây sẽ trổ ra những bông hoa đầu tiên. Đây có lẽ là khoảnh khắc bạn muốn ngắm nhìn nhất. Những bông hoa chanh leo nở ra đẹp lung linh dưới nắng làm bạn không thể dời mắt khỏi chúng. Hoa chanh leo đường kính khá lớn khoảng 10cm. Hoa có màu trắng và phần gốc đài màu tím cùng với những tua rua khá lạ mắt.

Sau khi hoa nở được khoảng 1 tuần sẽ héo và bắt đầu chuyển dần sang quá trình tạo quả. Những quả non mới nhú thường có màu xanh non. Khi trưởng thành quả sẽ dần chuyển sang màu tím đặc trưng. Qúa trình này thường mất 2 tuần.

Tùy thuộc cách chăm sóc của bạn và điều kiện khí hậu mà số lượng quả trên mỗi cây của bạn sẽ nhiều hay ít. Thông thường nếu trồng trong chậu thì mỗi vụ bạn có thể thu được 40 quả chanh leo.

CHANH DÂY - TÊN KHOA HỌC, PHÂN LOẠI VÀ CÔNG DỤNG

Chanh dây hay còn gọi là chanh leo, là cây trồng lấy quả phổ biến tại Việt Nam, chanh dây ngoài làm thực phẩm còn có giá trị cao trong y học, chữa các chứng bệnh về mất ngủ. Dưới đây là tên khoa học và thông tin tổng quan về chanh dây.

-Tên gọi khác: Chanh leo, Chùm bao trứng, Mắc mát

-Tên tiếng Anh: Passion fruit (UK and US), passionfruit (Australia and New Zealand).

-Tên khoa học: Passiflora edulis Sims, 1818

-Các loài tương cận:

-Lạc tiên hoa tía (Passiflora incarnata)

-Lạc tiên hoa vàng (Passiflora lutea)

-Dưa gang tây (Passiflora quadrangularis).

Phân loại khoa học

Scientific classification

Bộ (ordo):	Sơ ri (Malpighiales)
Họ (familia):	Lạc tiên (Passifloraceae)
Chi (genus):	Chanh dây (Passiflora)
Loài (species):	Passiflora edulis

Trong hệ thống Cronquist cũ thì người ta đặt Họ Lạc tiên (Passifloraceae) vào trong bộ Violales, nhưng trong các hệ thống phân loại gần đây chẳng hạn hệ thống của Angiosperm Phylogeny Group (APG) thì nó được đưa vào trong bộ Malpighiales.

Theo hệ thống APG III năm 2009, Chi Chanh dây (Passiflora) thuộc Họ Lạc tiên (Passifloraceae), Bộ Sa ri (Malpighiales).

Chi Chanh dây (Passiflora) có khoảng 525 loài (xem danh sách Các Species). Trong đó có các loài quan trọng là:

Chanh dây (Passiflora edulis)

Lạc tiên hoa tía (Passiflora incarnata)

Lạc tiên hoa vàng (Passiflora lutea)

Dưa gang tây (Passiflora quadrangularis).

Phân bố

Chi Chanh dây (Passiflora) phân bố rộng ở vùng nhiệt đới thuộc Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ và Châu Úc, nguồn gốc phát xuất của Chi này chưa được xác định.

Loài chanh dây (Passiflora edulis) được xác định có nguồn gốc từ Brazil, Paraguay và miền Bắc Argentina ở Nam Mỹ. Hiện nay loài dây leo có giá trị này được trồng ở vùng nhiệt đới thuộc Châu Mỹ, Châu Phi, Châu Á và Châu Úc.

Các nước trồng nhiều loài Chanh dây (Passiflora edulis) gồm có: Ấn Độ, Sri Lanka, New Zealand, vùng Caribe, Brazil,Colombia,Ecuador,Indonesia,Peru, Hoa Kỳ (ở California, Florida, Haiti, Hawaii),Australia, Đông Phi,Mexico,Israelvà Nam Phi.

Loài Chanh dây (Passiflora edulis) có nguồn gốc ở Brazil, được nhập vào Việt Nam khoảng đầu thế kỷ 20, được trồng ở Lâm Đồng, Kontum, Gia Lai, Đắk Lắk… để lấy quả làm nước giải khát, làm cảnh và che bóng mát.

Đến nay, một số tỉnh đồng bằng sông Cửu Long như: Hậu Giang, Cần Thơ, An Giang, Kiên Giang…cũng bắt đầu phát triển trồng chanh dây để lấy quả cung ứng cho nhu cầu thị trường.

Mô tả

Chanh dây thuộc loài Dây leo đa niên, nửa gỗ, dài đến 15 m.

-Thân: Thân tròn cạnh, xanh, mang tua dài và lá ở mỗi đốt.

-Lá: Lá mọc xen, mang lá kèm ở mỗi đốt. Cuống lá dài 2-5 cm, mang phiến lá có 3 thùy dài, kích thước lá 10-15 x 12-25 cm, bìa phiến có răng cưa nhỏ, tròn đầu.

-Hoa: Hoa đơn độc, mọc từ nách lá, đẹp, thơm, đường kính 7,5-10 cm với cuống dài 2-5 cm. Có 5 cánh hoa + 5 đài hoa trắng mọc xen nhau, bên trên là 2 lớp tràng (corona) với các sợi trắng (dài 2-3 cm), màu ửng tím ở gốc rất đẹp.Mỗi hoa mang 5 nhị đực với 5 chỉ dính nhau thành ống ở đáy và tách rời ở phần mang bao phấn.

-Quả: Quả hình cầu đến bầu dục, kích thước 4-12 x 4-7 cm, màu tím sậm , tự rụng khi chín. Ngoại quả bì (vỏ trái) mõng, cứng; trung quả bì màu xanh; nội quả bì màu trắng. Trái mang rất nhiều hột có cơm mềm, phần cơm (hột) chứa nhiều acid được thu hoạch.

-Hạt: Hạt màu nâu đen, bên ngoài vỏ hạt có lớp áo hạt màu trắng trong, các hạt và áo hạt tạo thành ruột chanh.

Hầu hết các chất dinh dưỡng của quả chanh dây tập trung ở ruột chanh (áo hạt), còn hạt chanh hầu như không có giá trị dinh dưỡng, khi vào cơ thể hạt chanh dây không tiêu hoá được. Do vậy khi sử dụng nên tận dụng hết phần ruột chanh (áo hạt), không nên uống cả hạt. Theo thói quen, một số người uống cả hạt chanh leo và cho rằng như thế mới tốt là không có cơ sở.

Có điều việc loại bỏ hạt chanh leo không dễ dàng như chanh thường mà hạt chanh leo luôn mang theo áo hạt, nếu bỏ hạt đi mà không tận dụng được hết phần áo hạt thì lại lãng phí. Do đó, khi vắt quả chanh leo nên vắt ra bát rồi khéo léo dùng thìa gạn bỏ hạt, giữ lại phần áo hạt để cho vào cốc nước, cùng với một chút ít đường, ta sẽ có cốc nước chanh leo thơm ngon, bổ dưỡng.

Chanh dây sinh trưởng khoẻ, tỉ lệ phân cành nhiều, nhanh, nếu cắt tỉa thường xuyên, đúng kỹ thuật thì cây ra nhiều hoa.

Chanh dây mọc thành bụi rậm ở những khu vực bỏ hoang, các bãi chăn thả không được cắt cỏ, ven đường bộ và đường sắt. Nó phát triển tốt trong các khu vực nhiều nắng.

Thành phần hóa học

Trong dịch quả chanh dây có chứa các a-xít hữu cơ tự do: a-xít citric, a-xít aspartic và các a-xít khác có liên quan chiếm khoảng 95% tổng số các a-xít. Trong 100g "nạc" quả ăn được có chứa: protein 1,2-2,4g, glucid 8,5-10g, lipid 0,2-0,3g, các chất khoáng vi lượng: Ca 4-17mg, P 35-64mg, Fe 0,4-2,1mg, Zn, Mg…, vitamin A 700-2410IU, vitamin C 30-70mg, chất xơ 0,6-0,8g.

Các a-xít amin gồm có: prolin, valin, tyrosin, treonin, glycin, leucin, arginin. Hạt có chứa nhiều dầu béo ăn được.

Sau đây là kết quả phân tích phần thịt (áo hạt) quả chanh dây của Bộ Nông nghiệp Hoa kỳ:

	Giá trị dinh dưỡng 100 g (3,5 oz)
Năng lượng	406 kJ (97 kcal)
Carbohydrat	23.38 g
Đường	11.20 g
Chất xơ thực phẩm	10.4 g
Chất béo	0.70 g
Protein	2.20 g
Vitamin A equiv.	64 μg (7%)
Riboflavin (Vit. B2)	0.130 mg (9%)
Niacin (Vit. B3)	1.500 mg (10%)
Axit folic (Vit. B9)	14 μg (4%)
Vitamin C	30.0 mg (50%)
Canxi	12 mg (1%)
Sắt	1.60 mg (13%)
Magie	29 mg (8%)
Phospho	68 mg (10%)
Kali	348 mg (7%)
Kẽm	0.10 mg (1%)
	Khối lượng và giá trị dinh dưỡng tính cho phần ăn được.Tỷ lệ phần trăm theo lượng hấp thụ hàng ngày của người lớn.Nguồn: Cơ sở dữ liệu củ Bộ Nông nghiệp Mỹ-USDA

Công dụng

a- Quả chanh dây dùng làm thực phẩm, hương liệu, gia vị

Quả chanh dây giàu beta caroten, kali và chất xơ tiêu hóa. Nước quả giàu vitamin C, tốt cho người bị áp huyết cao.

Cơm quả dùng làm sinh tố.

Hạt có thể ép dầu để làm dầu ăn hoặc chế dầu sơn.

Hoa làm cảnh. Hoa được coi là quốc hoa của Paraguay.

Tại một số khu vực, toàn bộ cây chanh leo tươi hay khô đã từng được sử dụng như là một loại thảo dược làm an thần và điều trị chứng mất ngủ. Lá và thân cây phơi khô, thái nhỏ thường được dùng ở châu Âu để trộn lẫn với lá chè để uống. Một loại kẹo cao su có tác dụng an thần cũng đã từng được sản xuất từ chanh leo.

• Ở Úc và New Zealand "chanh dây" được buôn bán dạng quả tươi và các sản phẩm đóng hộp. Nước chanh dây được thêm vào món salad trái cây, bột trái cây tươi hoặc nước sốt chanh dây thường được sử dụng trong các món tráng miệng, bao gồm một loại bánh trứng Pavlova sang trọng và kem, làm hương liệu cho bánh pho mát, và bột vani đông lạnh. Loại nước giải khát từ chanh dây gọi là Passiona cũng đã được sản xuất tại Úc từ những năm 1920.

• Ở Brazil quả chanh dây là một món tráng miệng phổ biến, hạt chanh dây thường được sử dụng để trang trí ở các đỉnh của bánh ngọt. Nước ép trái chanh dây cũng được sử dụng rộng rãi. Sản phẩm từ quả chanh dây “Caipirinha”, được trung hòa với vôi được gọi là "caipifruta de maracujá". Nó được sử dụng cũng như là một thuốc an thần nhẹ, và thành phần hoạt chất của nó được thương mại hóa theo một số thương hiệu, đáng chú ý nhất Maracugina.

• Ở Colombia, chanh dây là một trong những loại quả quan trọng nhất, đặc biệt là đối với các loại nước ép và món tráng miệng. Được dùng phổ biến rộng rãi trên cả nước và có thể được tìm thấy ba loại quả chanh dây khác nhau có tên là "Maracuyá".

• Ở nước Cộng hòa Dominica, chanh dây có tên địa phương là “chinola”, nó được sử dụng để làm nước trái cây và để bảo quản trái cây khác. Xi-rô chanh dây được dùng với đá bào, và trái cây cũng được ăn sống và rắc thêm đường.

• Trong chanh dây ở Hawaii gọi là “lilikoi” gồm các giống có quả màu vàng và tím. Món Xi rô chanh dây Lilikoi dùng phổ biến làm hương liệu cho các loại bánh sang trọng như malasadas, cheesecakes, kem cookies và mochi. Quả chanh dây cũng được chế biến thành mứt, thạch và bơ. Chanh dây và các sản phẩm có chanh dây được bán ở khắp các đảo.

• Ở Inđônêxia có hai loại chanh dây (tên địa phương: 'markisa'), thịt trắng và thịt vàng. Loại thịt quả màu trắng thường được ăn trực tiếp như trái cây, trong khi loại thịt quả có màu vàng được dùng nước ép nấu chín với đường để làm cho xi-rô, khi uống loại xi rô này pha thên 3-4 phần nước được khuyến khích sử dụng có lợi cho sức khỏe.

• Ở Mexico, chanh dây được sử dụng để làm cho nước trái cây hoặc ăn sống với ớt bột và vôi.

• Tại Hoa Kỳ, nó thường được sử dụng như một thành phần trong các hỗn hợp nước trái cây.

• Tại Israel, chanh dây được sử dụng để làm rượu vang, hoặc 'SICAR' tại một nhà máy sản xuất rượu vang ở Israel.

• Ở Thái Lan chanh dây được gọi là "Saowarot" . Quả dùng để ăn tươi và ủ rượu. Chồi non được nấu trong các món cà ri hoặc ăn với các món rau tập tàng gọi là “nam phrik”.

• Tại Việt Nam, chanh dây được dùng làm nước giải khát, sinh tố hoặc pha với mật ong để uống giải khát.

- Các bộ phận cây chanh dây dược dùng làm thuốc

+Trong Đông y

Theo Đông y, "nạc" quả chanh dây có vị chua, ngọt, tính mát, tác dụng thanh nhiệt, giải khát, làm tăng hưng phấn, tăng cường khí lực và bổ dưỡng.

Ruột chanh dây (áo hạt) có tác dụng sinh tân, giải khát, khai vị, lợi tiểu, khử nóng, sát trùng. Các kết quả nghiên cứu đã chứng minh rằng: Những người bị bệnh cao huyết áp và mạch vành uống nước chanh leo có tác dụng cải thiện tình trạng bệnh nhờ axit citric kết hợp với canxi làm hoãn giải tình trạng máu bị đông do tích tụ tiểu cầu. Chanh leo còn có tác dụng giải cảm, hạ huyết áp, giảm béo, khỏi đau, gia tăng sự tuần hoàn của máu.

Thổ dân Nam Mỹ có kinh nghiệm dùng lá chanh dây tươi hoặc khô dùng làm trà để điều trị chứng mất ngủ, loạn, và động kinh, và cũng có giá trị làm giảm đau.

-Ở Trung Quốc, "nạc" quả sử dụng trong các trường hợp cơ thể suy nhược và phụ nữ bị thống kinh (đau bụng khi hành kinh).

+Trong Tây y

Chanh dây có tên tiếng Anh là “passion fruit” (có nghĩa: quả nồng nàn), gọi là chanh nhưng không bà con với các cây thuộc họ cam quýt (Rutaceae). Quả chanh dây mọc nhiều ở các vùng nhiệt đới, được ưa thích không chỉ vì hương thơm nồng nàn quyến rũ mà còn vì lợi ích cho sức khoẻ của nó.

Quả chanh dây tươi giàu beta carotene, kali, và chất xơ. Nước ép quả chanh dây là một nguồn tốt để cung cấp acid ascorbic (vitamin C), và tốt cho những người có bệnh huyết áp cao. Một số nghiên cứu cho thấy rằng quả chanh dây có vỏ màu tím có thể giúp kiểm soát các triệu chứng hen suyễn. Trong vỏ quả chanh dây tươi và chín có chứa chất Lycopene.

Liên quan đến các axit hữu cơ, giống chanh dây giàu formic, butyric, linoleic, linolenic, malic, myristic, acid oleic và palmitic như các hợp chất asphenolic tốt, và amino acid α-alanine. Este như ethyl butyrate, ethyl caproate, n-hexyl butyrate và n-hexyl caproategive các loại trái cây hương vị và mùi ngon miệng. Đường, có chủ yếu trong trái cây, đáng kể nhất d-fructose, d-glucose andraffinose. Trong số các enzyme, Passiflora được tìm thấy là phong phú trong catalase methylesterase pectin, và phenolase.

Chất ức chế monoamine oxidase (MAOIs) là những hóa chất ức chế hoạt động của các enzyme monoamine oxidase. Được sử dụng làm thuốc điều trị trầm cảm. Chúng đặc biệt hiệu quả trong điều trị trầm cảm không điển hình.

Các nhà nghiên cứu ở trường Đại học Florida (Mỹ) đã phát hiện ra rằng chiết xuất của vỏ trái chanh dây vàng có thể chống lại các tế bào ung thư nhờ vào 2 hoạt chất có nguồn gốc thực vật là carotenoids và polyphenols. Còn giáo sư Watson (cũng của trường ĐH Florida) và các cộng sự của ông thì lại chứng minh được rằng chiết xuất từ vỏ trái chanh dây tím giúp giảm được đến 75% chứng thở khò khè ở những người bị bệnh hen suyễn và nâng cao khả năng hít thở của họ.

Tuy nhiên trong Tây y cũng cảnh báo nhiều loài chanh dây có các alkaloid độc cần tiếp tục nghiên cứu, không nên lạm dụng quá nhiều thức uống từ quả chanh dây.